Taalpeorie

Hier volgen namen volgens det Funxyoneel opdelen, ookwel Redekundig Ontleden genoemt.

Funxyoneel Indelen, noemt alle Daatworen, en Bêiworen in de zin als det Dagvieve (Actieve) Stuk in de zin, wat vroeger dom genoeg Gezegde heette, wat veelzeggen (Gezegde) inhaut, want det actieve stuk gaat over daden, en juist meer dan slechs text. In Bêizinnen zein Bepalingen van Plaats of Teit toe te voegen.

De rest van de zin wort opgedeelt in naamworen met een Zyuuwoor (Voorzetsel) ervoor. Een Zyuuwoor, dat aan een Daatwoor vastzit, zoals Opblêiven det zyuuwoor Op gebruikt, hoort bêi det Dagvieve Stuk, en begint geen naamwoor met seefdare funxie.


 De Funxies van de Naamworen
De verschillende Naamworen worden verandert met verschillende Zyuuworen, die eerder Voorzetsels hebben geheten.
De veranderingen worden ook wel Conjugaties genoemt in det Latêin (6), Conjugaisons in det Frans (4), Conjugations in det Engels (4), en Naamvallen in det Duits (4), genoemt.

De 12 Middelen

12 Pazaaitzoonietsen per Zooizêin

Zyuuworen bêi Daatworen

Gaan als Nuttigbeel

Zyuuworen die voor Naamworen staan

De Sinzyuugaatnies

Nederlanse namen

Latêinse namen

1.   Zaakverloop
2.   Wending
3.   Steetsdezerest
4.   Schare
5.   Vergelêiking 
6.   Vertelsel

7.   Afzwering 
8.   Afschrêiving
9.   Kreet
10. Uitloving
11. Bezieklus
12. Otomatiezering
13. Miauwen\ Yauwen
14. Snorren\ Snurken
15. Knauwen\ Brabbelen
16. Snauwen

1.   Det Bazis van de hogere Vlamzichten, en een als Blikvanger herkendare.
2.   Det Plaatselijke Vlamzicht, en om Langer aanwezig te blêiven in det Zooizêin.
3.   Det Sterke Vlamzicht, en det Hoordienaire (Ordienaire).
4.   Det Dagzyievieve (Actieve) Vlamzicht, en zoals Roken.
5.   Det Beste van det Zooizêin, en zoals Drinken.
6.   Det Volgdare Vlamzicht, en zoals Eten.

7.   Det Belangreike Vlamzicht, en det Teitgevende.
8.   Det Electerende Vlamzicht, en det Dragen van Lading.
9.   Det Restgerichte Vlamzicht, en det Vernemende.
10. Det Versnellende Vlamzicht, en det Verdringende.
11. Det niet Gelêikende Vlamzicht, en det Front van de Top.
12. Det Zicherbakse Vlamzicht, en Volger van de Top.
13. 
14. 
15. 
16. 

1.   Ik+ heeldaarschein
2.   Ik+ keerdaarschein\ Ik + werenschein
3.   Gunst+\ Nader+\ Voor + L
4.   Vrêi+\ Ront+\ Om+ L
5.   Steets+\ Vaak+\ Ver+ L
6.   Weer+\ Naders+\ Be+ L

7.   Geheel+\ Reik+\ Van+ L
8.   Nodig+\ Nuttig + L
9.   Rechtnaa+\ Mooirie+ L
10. Los+\ Altoer+ L
11. Naa+\ Toe+ L
12. Over+\ Betreffende+ L
13. Vaakover+\ Voortover+ L
14. Overnieuw in+\ Overnieuw Aan+\ Reikerover+ L
15. Overheen+\ Daarover+ L
16. Overeen+\ Nodigover+ L

1.   Noggaantals Naamwoor
2.   Omkeerdare Naamwoor
3.   Daatondergaant Naamwoor
4.   Rontgaant Naamwoor
5.   Vergaant Naamwoor
6.   Weergaant Naamwoor

7.   Reikgaant Naamwoor
8.   Nodiggaant Naamwoor
9.   Mooiriegaant Naamwoor
10. Losgaant Naamwoor
11. Nagaant Naamwoor
12. Overnieuwgaant Naamwoor

Op\ In\ Zoals
Tot\ Totaan\ Zoo Voort
-
-\ Door "De Daat" van\ Door UNW's Daat
Voort\ Verder met\ Steets met
Volgens\ Gemaakt door\ Gezegt door

Van (Biets)\ Wiens\ Des\ Diens
Nuttig\ Nodig (Voor)
Mooirie\ Zelfnodig (Voor)
Los\ Naartoe\ Altoer
Naa\ Toe
Over\ Overnieuw\ Altoerheen
Vaakovernieuw
Weerovernieuw
Daarover
Vaakover

1.   Pezievieserende Naamwoor
2.   Doelhebbende Naamwoor
3.   Daatondergaande Naamwoor
4.   Uitvoerende Naamwoor
5.   Vaakgedane Naamwoor
6.   Bronweldarende Naamwoor

7.   Bezittende Naamwoor
8.   Nodigkomende Naamwoor
9.   Mooiriegevende Naamwoor
10. Altoerbrengende Naamwoor
11. Toekomende Naamwoor
12. Altoerheenkomdare Naamwoor

Puntmaakdaire
Totaandaire
Zachtgekregendaire
Daatleverdaire
Vaakgekozendaire
Strevenleverdaire

Mêinleverdaire
Nodigleverdaire
Mooiriegevendaire
Losstaandaire
Toekomendair
Overneemdaire

Indicativus
(Tot)Dativus
Accusativus
Vocativus
Ablativus
Nominativus

Genitivus
Motivativus
Mooiritivus
Separativus
Sequitivus
Pemativus



De 12 Middelen

Latêinse namen

Propositions

Prepositions

Propositionen

1.   Zaakverloop
2.   Wending
3.   Steetsdezerest
4.   Schare
5.   Vergelêiking
6.   Vertelsel
7.   Afzwering
8.   Afschrêiving
9.   Kreet
10. Uitloving
11. Bezieklus
12. Otomatiezering
13. Miauwen\ Yauwen
14. Snorren\ Snurken
15. Knauwen\ Brabbelen
16. Snauwen

Indicativus
(Tot)Dativus
Accusativus
Vocativus
Ablativus
Nominativus
Genitivus
Motivativus
Mooiritivus
Separativus
Avecsativus
Transitivus

Comme\ Sur\ Dans
Á\ Aux (Plural)\ Jusquá
-
-\ Par\ Fait de
Souvent
Selon\ Fait Par\ Dit Par
De (Quelque Chose)\ Des\ Son\ Ca
Besoin De
Pour
Lâche\ Ensuite
Á\ Après
Selon\ Au Sujet De

Just Like\ On\ In
To\ Until\ Keep on going
-
-\ By\ Deed from
Forth\ Further\ Often
According to\ Done by\ Said by
Of\ Owned by\ Gotten From
Needy
Cause
Loose\ Afterwards
Past\ After
About\ Concerning\ Alreadythrough

Sowie\ Auf\ In
Bis\ Biszu\ So Weiter
-
-\ Durch\ Tat von
Weiter\ Oft\ Immer
Gemäß\ Getan Durch\ Gesagt Durch
Von\ Heinse\ Deinse\ Scheinse\ Mit sich haben
Notwendig
Für\ schönlach
Loss\ Schondurch
Nach\ Zu
Über\ Überneues\ Drüber\ Schondurchhin\ Übereins


Det Uitvoerende naamwoor wort samen met de Hulpdaatworen "zein", en "Worden", voorafgegaan door "Door". Normaal zein det uitvoerende naamwoor, en det ondergaant naamwoor, niet voorafgegaan door een zyuuwoor waardoor ye soms tweivelt of een woor det Uitvoerende naamwoor, of det Ondergaant naamwoor, is. Bêi de Hulpdaatworen "zein", en "Worden", komt det ondergaant naamwoor zelfs voor det daatwoor te staan, en det uitvoerenee naamwoor wort voorafgegaan door "Door", maar hoeft niet persee in de zin te staan. Nuttigbeel: De bal is in det doel geschoten (, door Yohan Cruijf).
Det bezittent naamwoor kan zonder "Van" geschreven worden, door een S toe te voegen aan det naamwoor. Nuttigbeel: Peters poes, of Amsterdamse grachen.
De zyuuworen In, en Op, worden gebruikt in bepalingen van plaats, en Teit, maar er zein ook manieren waarop ze een speezievieserende functie hebben.
Morierbeel: Ik hep det op padier gezet, of ik hep det op mêin telefoon ingesproken, of gefilmt, of ik deet det op mêin êigen weize, of in mêin êigen steil, of ik begon de avont in een exotische bui. Ook bêi "Haut ye woede in toom", vint ik een "in toom" tiepisch een specificerent naamwoor.
          Nuttigbeel: Pêi deet de was voor allemaal, met Silan wasverzacher.
                                  Pêi gaf snoep, en een PY spellie gemaakt door XBOX, aan de koondaren.
                                  Pêi deet dingen op zein êigen manier.
                                  De man deet de boodschappen bêi de supermarkt tegen de regen voor de beyaudaarse vrauw.
                                  Pêi wilde een uur terug, om det allemaal nog eens te bekêiken.
                                  Pêi sprak tot det allerlaatst over det probleem met de geintresseerden.

                                  Pêi sprong naa de man naast hêin in det water.
                                  Pêi sprak over de vluchelingenkrizis met hêi moeder.
Det zyuuwoor Over heeft ook nogal wat verschillende betekenissen, naast de hier gebruikte functie, om aan te geven, waar iets over gaat (About). Ye hebt Overheen wat in det Engels gewoon Over genoemt wort, en Overnieuw, wat inhaut dat det opnieuw gedaan kon worden. Overplaatsen is Overnieuwplaatsen, maar Overstappen is eerder overnieuw instappen, zoals Overzetten ook Overnieuw inzetten kan betekenen, en dit verklaart de yuistschein van mêin naam voor transsexuelen, nameluik geslachtsovergezetten (Geslachs overnieuw ingezetten). Ye hebt ook nog een vorm van Over, die met Meer te maken heeft, want Overhauden betekent Meer hebben dan gewoonluik, en Overblêiven betekent Meer Rest hebben dan gewoonluik.



 De Kortvoren

 

Kortvoren

Naa een zyuuwoor

Inkluzief Van

Als Naamwoor

Latêin naa een zyuuwoor

Latêin inkluzief Van

Dezervorm

1. Ik (Ikke)
2. Gêi (Ge)
3. Pêi\ Bêi\ Det

MêBêi
Yau (Ye)\ U
Hêi\ Schei

Mêin
Yauw (Ye)\ Uw
Hêi\ Dêi\ Schein

De Mêine
De Yauwe\ Uwe
De Hêne\ De Dêine\ De Scheine

Mie
Tie
Zyie

Mie
Tie
Yoegee

Velervorm

4. Wêi (We)
5. Yullie
6. Zêi (Ze)

Ons
Yullie
Hen

Onze\ Ons (Nietlevend)
Yullie
Hun

De Onze
De Yullieze
De Hunne

Noos
Yee
Yoezee

Noos
Yezie
Dairs

Niemant of Alle Anderen

7. Er (Ongenoemd)
8. Men
9. Iedereen

Er-
Menigeen
Iedereen

Ervan
Menigeens
Iedereens

-
-
-

Er-
Iemants
Ieders

Airs
Zyens
Toezyie

Onaangesproken Velervorm

10. Lui
11. Allen
12. Zovelen

Lieden
Allemaal
Velen

Liedens
Aller
Veler

De Liedense
De Allermanse
De Andermanse

Lieden
Allen
Velens

Liedense
Aller
Veler


De 3de perzoonsvorm Nietlevent dezervorm, Det, krêigt met een zyuuwoor de vorm Er met det zyuuwoor erzicheraan, en det komt ook zicher det naamwoor te staan waar det op slaat, terweil hêin, en Haar, een zyuuwoor ervoor krêigen, en Zein, en Haar, voor det naamwoor staan, waar ze op slaan.
          Nuttigbeel: Mêin bet is nog goet. De geur ervan is uit te hauden, en ik verschoon det iedere week. Ik ben ermee opgegroeit. Ik pas op met roken erin. maar
                                  De klant vroeg om meer koffie, en ik vervulde haar wens. De syofeur toeterde, en ik week uit voor haar.
                                  Voor ons is de klant koning. Met ons bent u geinformeert. Onze klant is goedkoop uit. Ons dagblat wort regelmatig gelezen.



De verandering van Daatworen in de Tegenworige Vorm

Kortvoor Centraal NW

Kortvoor bêi Andere NWen

Hereindiegent DW

Lopen

Praten

1. Ik (Ikke)
2. Yêi (Ye)\ U\ Gêi (Ge)
3. Hêi\ Zêi (Ze)\ Det

1. Ik (Ikke)
2. Gêi (Ge)\ U
3. Hêi\ Dêi\ Det

Z
Z + T
Z + T

Loop
Loopt
Loopt

Praat
Praat
Praat

4. Wêi (We)
5. Yullie
6. Zêi (Ze)

4. Wêi (We)
5. Yullie
6. Zêi (Ze)

Z + EN
Z + EN
Z + EN

Lopen
Lopen
Lopen

Praten
Praten
Praten

7. Iemant
8. Men
9. Iedereen

7. Diemandaar
8. Menigeen
9. Zîedereen

Z + T
Z + T
Z + T

Loopt\ Lopen
Loopt
Loopt

Praat\ Praten
Praat
Praat

10. Lieden
11. Allen
12. Anderen

10. Lieden
11. Allen
12. Zovelen

Z + EN
Z + EN
Z + EN

Lopen
Lopen
Lopen

Praten
Praten
Praten


Als een zin met "Hier of Daar" begint, dan Beeindig ye det Daatwoor als det uitvoerende naamwoor in de zin.
          Nuttigbeel: Hier wort door menigeen in de kerk gedanst.
                                  Hierr is door menigeen in de kerk gedanst.
                                  Hier dansen velen in de kerk.
                                  Daar hebben zovelen in de kerk gedanst.



 De Verleden en Toegevoegde Vormen
Det hele Daatwoor (in det latêin: infinitief) wort gevormt toer Z + EN, met Z gelêik aan de Mêinvorm van det Daatwoor.
Daatworen (ww.) zein er zwak, dus volgens siesteem, en sterk (dit zein de meest gebruikte woren),
meestal met een klanker verschil ten opzichte van Z, in de verleden en toegevoegde Vormen.

De verleden Vorm voor zwakke Daatworen wort gevormt toer Z + DE(N), of Z + TE(N), en de Toegevoegde Daatsvorm toer GE + Z + D, of GE + Z + T.
Als de laatste letter van Z (de ik- vorm van det Daatwoor), een van de klikkers van “EX- KOFSCHIP” is, eindigt de Toegevoegde Daatsvorm op T, anders op D.
De verleden Vorm is in dat geval ook met T gemaakt, en anders met D. Woren die eindigen op T krêigen ook een T in de verleden, en toegevoegde, Vormen.
De D wort, aan det einde van een toegevoegt Daatwoor, als T uitgesproken, maar als er een E zicher een toegevoegt Daatwoor komt, hoor ye det verschil tussen de D of T wel. Nooit eindigt een woor op een dubbele D, of een dubbele T, en de DT komt niet meer voor sints een D zicher een klanken alteit als t uitgesproken wort, en ook zoo geschreven wort. Op deze weize worden ook alle Bs zicher klankens omgeschreven in Ps. Nuttigbeel: Subjectief → Supjectief → Suprechtlief, Objectief → Opjectief → Oprechtlief
          Nuttigbeel: Landen → Landde → Gelant, Planten → Plantte → Geplant. Pakken → Pakte → Gepakt.

De verandering van Daatworen in de verleden, en toegevoegde, vormen.

Perzoonsvorm

Verleden Vorm

Toegevoegde Vorm

Verleden Vorm

Toegevoegde Vorm

Verleden Vorm

Zooblieve Vorm

1. Ik (Ikke)
2. Gêi (Ge)
3. Pêi\ Fêi\ Kêi

Werkte
Werkte
Werkte

Heb gewerkt
Hebt gewerkt
Heeft gewerkt

Lande
Lande
Lande

Ben gelant
Bent gelant
is gelant

Praatte
Praatte
Praatte

Heb gepraat
Hebt gepraat
Heeft gepraat

4. Wêi (We)
5. Yoezie\ Yoezee
6. Zêi (Ze)

Werkten
Werkten
Werkten

Hebben gewerkt
Hebben gewerkt
Hebben gewerkt

Landen
Landen
Landen

zein gelant
zein gelant
zein gelant

Praatten
Praatten
Praatten

Hebben gepraat
Hebben gepraat
Hebben gepraat

7. Er
8. Men
9. Iedereen

Werkte(n)
Werkte
Werkte

Heeft\ Hebben gewerkt
Heeft gewerkt
Heeft gewerkt

Lande(n)
Lande
Lande

Is\ zein gelant
Is gelant
Is gelant

Praatte(n)
Praatte
Praatte

Heeft\ Hebben gepraat
Heeft gepraat
Heeft gepraat

10. Lui
11. Allen
12. Zovelen

Werkten
Werkten
Werkten

Hebben gewerkt
Hebben gewerkt
Hebben gewerkt

Landen
Landen
Landen

zein gelant
zein gelant
zein gelant

Praatten
Praatten
Praatten

Hebben gepraat
Hebben gepraat
Hebben gepraat


Als er een zyuuwoor vooraf gaat aan det Daatwoor, dan blêift dat vooraan staan, en GE schuift voor det Daatwoor. Dit is niet zo met Latêinse Zyuuworen, want daarbêi komt GE voor det hele woor te staan. De Daatworen met de zyuuworen ONT-, VER-, of BE-, hebben Toegevoegde Daatsvormen zonder GE.
          Nuttigbeel: Afgewerkt, Nagemaakt, Overgebouwt, Geproduceert, Getranspiereert, Ontlucht, Verschoont, Beveiligt
Een woor kan niet eindigen op V, Z, of Φ. Daar voor in de plaats komen dan respectieveluik F, S, of X.
          Nuttigbeel: Geloven → Geloof, Blazen → Blaassterkte, Miφen → Mix.
Daatworen, die zo'n verandering van klikker ondergaan, krêigen, in de verleden, en toegevoegde, daatwoortsvorm, een D zicher de ik- vorm, en geen T zoals gewoon is volgens de Ex- kofschip regel.
          Nuttigbeel: Streven → Gestreeft, maar Boffen → Geboft, Razen → Geraast maar Lassen → Gelast, Miφen → Gemixd maar Rilexen → Gerielext.
Soms eindigt een Toegevoegde Daatsvorm op -EN in plaats van op een D, of een T, en det wort dan een raar Daatwoor genoemt.
          Nuttigbeel: Blazen→ Blies→ Geblazen, Wuiven→ Woof→ Gewoven, en Hauden→ Hield→ Gehauden.



 Hulpdaatworen

Nr.

Hulpdaatworen

Vervolg

Aanduitsels

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.

Lêiken
Komen
Hebben
Zein
Worden

Zien
Horen

Laten\ Niet Weerhauden
Gaan\ Afwachten
Kunnen\ Niet Mogen
Willen\ Niet Zullen
Moeten\ Niet Hoeven te

+ Toegevoegt Daatwoor
+ Toegevoegt Daatwoor
+ Toegevoegt Daatwoor
+ Toegevoegt Daatwoor
+ Toegevoegt Daatwoor

+ Velerdaatwoor
+ Velerdaatwoor

+ Velerdaatwoor
+ Velerdaatwoor
+ Velerdaatwoor
+ Velerdaatwoor
+ Velerdaatwoor

+ Pezieviezerende Daatwoortsvorm
+ Eraankomende Daatwoortsvorm
+ Meldende Daatwoortsvorm
+ Presenterende Daatwoortsvorm
+ Huidige Daatwoortsvorm

+ Aanziedare Daatwoortsvorm
+ Teitgenietende Daatwoortsvorm

+ Andervlamsdadige Daatwoortsvorm
+ Opgangblêivende Daatwoortsvorm
+ Mogeluikere Daatwoortsvorm
+ Zegdare Daatwoortsvorm
+ Opleggende Daatwoortsvorm

Gêi lêikt uit Amerika aangekomen.
Gêi komt vanaf Diemen aangereden.
Gêi hept hêin zach gekust.
Gêi bent hêin gevolgt.
Gêi wort gevolgt door dêin.
Gêi ziet dêin langs yau lopen.
Gêi hoort hêin in de tuin zingen.
Gêi laat hecirc;in toch verschêinen bêi de maalteit.
Gêi gaat dêin voorbêi lopen.
Gêi kan dêin er simpelweg uit lopen.
Gêi wil dêin steets aanspreken.
Gêi moet dêin passeren.

To Appear
To Come
To Have
To Be
To Get
To See
To Hear
To Let\ To Preserve
To Go\ Wait
To Can\ May not
To Will\ Shall not
To Must\ Shouldn't

Apparer
Venir
Avoir
Être

Voir
Entendre
Laisser
Aller
Pouvoir
Vouler
Il Faut


Met zein en Worden is det uitvoerende naamwoor vooraf gegaan met "Door", als det er reets in staat, en de hooftzin begint met det daatondergaande naamwoor, waar meestal det uitvoerende naamwoor staat. Worden krêigt ook een Toegevoegde Daatsvorm zicher zich, en de hooftzin begint met det daatondergaande naamwoor, maar de zin zal wel in det heden blêiven, vandaar de naam de huidige daatvorm.
Hebben wort alteit gevolgt door TE plus een Velerdaatwoor. De Opleggende daatvorm komt vooral voor bêi Instructie (Serieus), Kallibratie (Druk), Kronos (Afroepen), Kiekonen (Trip), bêi orders geven, en als iemant ye aanbiet, om te helpen. Dan wort det Daatwoor "Moeten" vaak weggelaten, en ye gebruikt de mêindaatsvorm voor dezervorm, en Velervorm. Nuttigbeel: Geef mêi die hamer aan! Doe mêi een pilsie! Kom maar hier, en wees niet bang! Loop heen!

          Nuttigbeel: Yêi moet snel det vuilnis buiten zetten. Ye hoeft det niet meteen te doen.
                                   Yêi gaat veel sneller lopen dan vroeger. Yêi blêift wel met mêi meelopen.
                                   Yêi wil afstuderen om veel gelt te verdienen. Yêi zal niet veel TV kunnen kêiken.
                                   Yêi kan me leren rekenen. Yêi mag niet weken wegblêiven.
                                   Yêi hebt de aartappels snel geschilt.
                                   De aartappels zein tenminste al geschilt.
                                   De aartappels worden allang niet meer door mêi geschilt.
                                   Loop zicher me aan.


 Verandering van Hulpdaatworen
In det schêinaa hieronder staan de veranderingen van tegenworige vorm van de Hulpdaatworen. 1 woor is voor alle 3 Dezervormige perzoonsvormen detzelfde, met 2 woren is det 2de woor voor de 2de, en 3de, perzoon dezervorm. Met 3 woren zein alle 3 perzonen dezervorm afzonderluik genoemt. Velervorm is alteit gelêik aan det hele Daatwoor.

Heel Daatwoor

Tegenworige Vorm

Verleden Vorm

Beduidende Vorm

English

Français

Lêiken
Komen
Hebben
Zein
Worden
Laten

Gaan
Afwachten
Kunnen
Niet Mogen
Willen
Niet Zullen
Moeten
Niet Hoeven te

Lêikt
Komt
Hep\ Hept
Ben\ Bent\ Is
Word\ Wordt
Laat
Gaa\ Gaat
Wacht af
Kunnen
Niet Mogen
Willen
Niet Zullen
Moeten
Niet Hoeven te

Leek\ Leken
Kwam\ Kwamen
Hat\ Hadden
Was\ Waren
Wert\ Werden
Laatte\ Lieten
Ging\ Gingen
Wachtte\ Wachtten af
Kon\ Konden
Niet Mocht\ Mochten
Wau\ Wauden
Niet Zau\ Zauden
Moest\ Moesten
Niet Hoefde te \ Niet Hoefden te

Geleken
Gekomen
Gehat
Geweest
Geworden
Gelaten
Gegaan
Afgewacht
Gekunt
Gemogen
Gewilt
-
Gemoeten
Gehoeven

Have
Are
Get
Go
Stant still
Can
May not
Will
Shall not
Must
Shouldn't

Avoir
Être
Devenir
Aller
-
Pouvoir
-
Vouloir
Devoir
Faut
-


Det spreken met "Yêi kunt" is niet yuist, en is beledigent voor Engelse vrauwen. Cunt in det Engels betekent nameluik Kut. Ook "Yêi zult" is fautief Nederlans.
Bêi vragen met de Hulpdaatworen "Willen" en "Kunnen" erin, antwoor ye met detzelfde woor als in de vraag, meestal met een toegevoegt "wel" of "niet". Maar als ye suggereert, dat iets niet zal gebeuren, of dat iets niet mag, dan zal ye een vraag stellen met zullen of mogen, zonder niet erin. Maar als ye suggereert dat ye iets wilt, of dat ye iets kan, zal ye willen, of kunnen, gebruiken.
          Nuttigbeel: Moet yêi de vuilnis buiten zetten? Nee dat hoef ik niet.
                                  Gaa ye nog voetballen met ye vrienden? Nee, ik blêif vandaag thuis.
                                  Wil ye nog even wachten op me? Yaa, dat wil ik wel. (Nee, dat wil ik niet)
                                  Zal ye straks thuis zein als ik aanbel? Nee, dat zal ik niet zein. (Yaa, dat zal ik wel zein)
                                  Kan ye even de deur voor me openhauden? Yaa, dat kan ik wel. (Nee, dat kan ik niet)
                                  Mag ye vanavont buiten spelen? Nee, dat mag ik niet. (Yaa, dat mag ik wel)


 Nieuwe Betekenissen van Hulpdaatworen
Deze 7 Hulpdaatworen hebben ook een betekenis, waarbêi det hele Daatwoor, of Toegevoegde Daatwoor, niet in de zin voorkomen.

Vormen

Vervangingen

Moriebelen

Andermandaar Moeten
Andermandaar niet Moeten
Geheit nodig Moeten
Moeten Kunnen
Gaan
Gaan
Gaan naar
Gaan over
Daar opaf Gaan
Hier vandoor Gaan
Willen
Andermandaar Willen
Kunnen
Wel kunnen tegen
Wel kunnen maken

Sex Willen met andermandaar
Tegen Andermandaar zein
Naar det WC moeten
Moet Gedoogt worden
Vorderen
Bewegen
Rêizen
Beslissen over
Benaderen
Wegkomen
Willen Krêigen
Andermandaar Spreken
Zau Moeten
Geen gelêike partêi zein tegen
Wel kunnen goetmaken

Hêi moet yau.
Ik moet hêin er niet bêi.
Meneer? ik moet geheit heel nodig.
Dat moet kunnen!
Hoe gaat kei? Goet?
Gaat hêi hart? Yaa, dit is een rekoor.
Hêi gaat naar Den Haag.
Hêi gaat over mêin fêine kansen.
Hêi gaat er morgen op af.
Hêi ging hier meteen vandoor.
Hêi wil een hogere funxie.
Zêi wil anderman, om mee te praten.
Dit kan zoo, maar det kan beter.
Kan ye wel tegen zo'n broekie.
Kan ye dat wel weer goetmaken.

Hebben



zein



Worden

Bezitten
Beschikken over
In huis hebben
Gedêien
Schêinen
Verschêinen
Aanwezig zein
Aanwezig zein
Gelêik zein aan (=)
Gelêik zein aan (=)

Hêi heeft een huis, en een otoo.
Hêi heeft baatzach, en zaching, morie ye.
Zêi heeft een koondaar, en een kat.
Hêi heeft kei zwaar.
Kêi is prettig hier.
Daar zein ze.
Er is veel van die hagelslag.
Er is veel krietiek op yau.
Hêi is mooi, en lief.
Hêi wort leuryauwer, en versleten.


Alle Hulpdaatworen, behalve Worden, vormen met "Weg" een uitspraak over verlaten van anderman, of over det loslaten van iets.
          Nuttigbeel: Moet ye nog weg? Hêi ging gisteren weg, en is nog niet terug. Als ye weg wil, kan ye weg. Det tafelie kan weg, als ye iets beters hebt.
                                  Det paart is weg. Heb ye die keraven morgen weg.

Worden en zein worden soms koppelDaatworen genoemt, omdat ze een uitvoerende naamwoor aan een bêivoegsel koppelen.
          Nuttigbeel: Det huis wort mooi, maar die deur is gammel. Hêi wort beter in voetballen, en zêi in breien.



 Meer Hulpdaatworen
Er zein nog 2 Zintuigeluike Daatworen plus "Horen", "Komen", en "Laten", die samen met de 7 eerder genoemde Hulpdaatworen tot 12 komen.
Hier worden de Daatworen van de zintuigen genoemd; Ruiken (Neus), Zien (Ogen), Luisteren (Oren), Roken, Eten, Drinken (Mont), en voor 6 van de overige 8 zintuigen gebruik ye Voelen. "Ye ruikt dat iemant zweet" is alteit met een bêizin geschreven, en de mont nuttigt geen levende actieve zaken. Geluit is de kunde bêi de oren, maar Horen wort gebruikt als Hulpdaatwoor, en ontwikkelt zich vanaf Gehorigschein ⇒ Gehoorzaamschein ⇒ Aanhoordaarschein ⇒ Verhoordaarschein ⇒ Behorentschein ⇒ Uithoordaarschein ⇒ Behoorluikschein. Horen is wel een Hulpdaatwoor, dat een Velerdaatwoor zicher zich aankrêigt. Zie voor alles over voelen, en zintuigen, det Voorafwoor van det Getalsinsyaallevie balk- menuu.
De latende weis heeft een andere manier zonder laten, die geschreven wort met een E zicher de ik- vorm.
Nuttigbeel: Lange leve de koon, en de konin! ookwel Laat de koon, en de konin, lang leven!


 Hulpworen met "Te", "Dat", "Door", "Met", of "Van", voor een een MeerDaatwoor
Daar zein Daatworen, die haudingen van det liggaam zein, die met andere achdievieteiden samen kunnen gaan. Deze dagzyievieteit wort gevormt door det hele Daatwoor, waar TE voor staat. Zêi worden gevolgt door de 7 hogere Hulpdaatworen, waarvan hun hele Daatwoor een êigenschap noemt van det uitvoerende naamwoor. Dan zein hier nog meer Hulpdaatworen met DAT, DOOR, MET, of VAN, voor det hele Daatwoor.

Nr

Liggaamshaudingen

Vervolg

Nuttigbeel:

13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.

Laten
Komen

Dienen
Verdienen
Gebieden
Behoren
Gunnen
Lopen
Zitten
Liggen
Staan

+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor
+   Te   + Velerdaatwoor

Ik laat te doen over morie anderen.
Ik zag dat det kennismaking te vervallen kwam.
Ik hang det was te drogen.
Ik dien op det feest aanwezig te zein.
Ik verdien gestraft te worden, maar niet zo erg.
Ik gun ye zever hierover niet gestraft te worden.
Ik behoor door weer en wint heen naar huis te lopen.
Ik gebiet ye ye mont te hauden over vakantie.
Ik loop te zwalken over straat.
Ik zit te lezen op mêin teplet.
Ik lig te kletsen tegen de kat.
Ik staa te fluiten in det park.

Nr

Progressie

Vervolg

Nuttigbeel:

25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.

Volharden

Pauzeren

Aan de slag gaan

Doorgaan

Nokken

Op gang komen

Rustig aan doen

Beginnen

Starten

Stoppen

Bezig zein

Klaar zein

+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor

+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor

+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor

Ik begin te werken, als de sjef binnenkomt.
Ik gaa aan de slag met verven.
Ik kom op gang met fietsen.
Ik startte met schilderen om 9 uur.
Ik doe rustig aan met rennen.
Ik ben bezig met natellen van det gelt.
Wêi gaan door met lopen, en kletsen.
Ik volhart met schrêiven aan die saait.
Ik pauzeer met opruimen van det feest.
Ik ben bêinaa klaar met schoonmaken.
Ik ben genokt met wiet knippen.
Ik stop met sjoelen, omdat dit laat is.

Nr

Lukkende daden

Vervolg

Nuttigbeel:

37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.

Op gang komen
Afkoelen
Geluk hebben
Pech hebben
Slagen
Overgeslagen
Beter gaan
Slecher gaan
Goet gaan
Faut gaan
Winnen
Verliezen

+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor
+   Met   + Velerdaatwoor













Nr

Spraakmakent

Vervolg

Nuttigbeel:

49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.










Hauden
Afzien
Walgen

+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor
+   Van   + Velerdaatwoor










Ik haut erg veel van lopen door det bos heen.
Ik zie af van verder vollieballen bêi een klup.
Ik walg van doorrêiden als ye moe bent.

Nr

Meninggevent

Vervolg

Nuttigbeel:

61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.

Vinden
Willen



Denken
Ruiken

Hopen
Inhauden
Behoren
Menen

+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor
+   Dat   + Velerdaatwoor




Als ye een bêizin begint met "Om", volgt er TE + een Velerdaatwoor op, en als ye een bêizin begint met "Door", volgt er TE + een Velerdaatwoor op. Ook met zyuuwoor "Zonder" volgt er TE + een Velerdaatwoor op.
Nuttigbeel: Ik leef om te schrêiven in mêin schrift.
                        Ik verdien door hart te werken.
                        Ik kom langs zonder haar kwaat te willen doen.



Een andere vorm van Hulpdaatworen in det Verleden
Verder is er nog een vorm in det verleden van "zein" of "Hebben", die gevolgt wort door een heel Hulpdaatwoor, en nog een ander Velerdaatwoor, waarbêi dit over det verleden spreekt. Er is ook nog een vorm in det verleden, die een wens doet, om iets te doen, door "Zau" ervoor te zetten.


Moeten + Worden + Met + Velerdaatwoor
Gaan   + Worden + Met + Velerdaatwoor
Willen + Worden + Met + Velerdaatwoor
Kunnen + Worden + Met + Velerdaatwoor
zein + Geworden + Met + Velerdaatwoor


Ik moet sneller worden met schrêiven.
Ik ga beroemt worden met sax spelen.
Ik wil ouder worden met volop genieten.
Ik kan ziek worden met druiven oogsten.
Ik ben reik geworden met gokken.


Voorziedare weis
Voorziedare weis
Voorziedare weis
Voorziedare weis
Voorziedare weis


Hebben + Moeten
zein + Gaan + Velerdaatwoor
Hebben + Willen + Velerdaatwoor
Hebben + Kunnen + Velerdaatwoor
zein + Wezen + Velerdaatwoor


Ik hep moeten werken voor de kost.
Ik ben gaan vissen in de rivier.
Ik hep willen voetballen met de anderen.
Ik hep kunnen fluiten naar mêin gelt.
Ik ben wezen roken op det balkon.


Gebiedende Daatwoortsvorm
Verleden Daatwoortsvorm
Verleden Daatwoortsvorm
Verleden Daatwoortsvorm
Verleden Daatwoortsvorm


Hebben + Zien + Velerdaatwoor
Hebben + Horen + Velerdaatwoor
Hebben + Voelen + Velerdaatwoor
zein + Komen + Velerdaatwoor
Hebben + Laten + Velerdaatwoor


Ik hep hêin zien lopen.
Ik hep horen zeggen dat sinzeur verplicht is.
Ik hep de vrauw voelen schuren langs mêin been.
Ik ben komen werken gisteren.
Ik hep laten weten dat ik weg ben.


Verleden vorm
Verleden vorm
Verleden vorm
Verleden vorm
Verleden vorm


Zau + Hebben + Zien + Velerdaatwoor
Zau + Hebben + Horen + Velerdaatwoor
Zau + Hebben + Voelen + Velerdaatwoor
Zau + zein + Komen + Velerdaatwoor
Zau + Hebben + Laten + Velerdaatwoor


Ik zau hêin hebben zien weglopen, als hêi dat was.
Ik zau hebben horen zeggen dat cenzuur verplicht was.
Ik zau de vrauw hebben voelen schuren langs mêin been.
Ik zau zein komen eten, als ik geen oproep hat.
Ik zau hebben laten weten dat ik weg was.


Mogeluikere weis
Mogeluikere weis
Mogeluikere weis
Verleden vorm
Verleden vorm


Hebben + Hebben + Te
Hebben + Afwachten
Hebben + Willen
zein + Mogen
zein + Wezen


Ik hep niet hoeven werken voor de kost.
Ik ben blêiven vissen in de rivier.
Ik hep niet willen voetballen met de anderen.
Ik hep niet mogen fluiten in de bieblioteek.
Ik ben wezen roken op det balkon.


Toegevoegde weis
Toegevoegde weis
Toegevoegde weis
Toegevoegde weis
Toegevoegde weis


De rest van de Hulpdaatworen en de zintuigeluike Daatworen kunnen niet op deze manier in de verleden vorm gezet worden. Dat zein: Hebben, en Worden. De Daatworen komen zicher elkaar te staan, en komen dus niet aan det einde van de zin.



De Bêivoegselvorm van een Daatwoor
Det bêivoegsel van een Daatwoor eindigt op -END(E), -BAR(E) of -LUIK(E) (in det Latêin Gerundivium genoemd). Ye kan ook van een toegevoegt Daatwoor, een bêivoegsel maken, door daar een E zicher te zetten. Toegevoegde Vormen, die eindigen op -EN, blêiven detzelfde als bêivoegsel. Dit maakt det verleden vorm, en bêi Nietlevende naamworen zonder zeker voorafwoor valt de E zelfs weg. Een schaal wort generaliezeerdaar gevormt uit een bêivoegsel met -schein erzzicher te zetten.
          Nuttigbeel: Lopende, Werkdare, Bekoorluike, Ongeloveluike, Onbehoorluike, Geproduceerde spullen, De verleden vorm, Een gericht schot.



De Naamwoorsvorm van een Daatwoor
Det naamwoor, dat ye van een Daatwoor kan maken, is met "Det" + Velerdaatwoor.
          Nuttigbeel: Det weglopen van de man is gestopt. Det zingen van de koren klinkt overal. Ik maak bezwaar tegen det stinken van deze man.



 Verandering van Rare Daatworen

Heel Daatwoor

Tegenworige Vorm

Verleden Vorm

Toegevoegde Vorm

English

Français

Zitten
Liggen
Lopen
Staan
Hangen
Vallen
Springen
Blazen
Eten
Drinken
Bieden
Geven
Slapen
Scheppen
Schrikken
Doen
Roepen
Werpen
Vangen
Wegen
Bewegen
Weten
Grêipen
Steken
Wreken
Denken
Lezen
Zweren
Schrêiven
Spreken
Schêinen
Kêiken
Lêiken
Blêiken
Hauden
Kopen
Afweiken
Blêiven
Zoeken
Nemen
Fluiten
Vrêien
Komen
Zuigen
Trekken
Helpen
Drêigen
Bedriegen
Strêiken
Liegen
Stelen
Rêiden
Sluipen
Kruipen
Zwemmen
Varen
Vliegen
Yagen
Weizen
Schieten
Bergen
Slêipen
Splêiten
Beiten
Slêiten
Verwêiten
Vermeiden
Lêiden
Sprêiden
Gieten
Schenken
Zuipen
Breien
Druipen
Snuiten
Sluiten
Spuiten
Ontheffen
Verheffen
Afzeiken

Zit
Lig\ Ligt
Loop\ Loopt
Sta\ Staat
Hang\ Hangt
Val\ Valt
Spring\ Springt
Blaas\ Blaast
Eet
Drink\ Drinkt
Bied\ Biedt
Geef\ Geeft
Slaap\ Slaapt
Schep\ Schept
Schrik\ Schrikt
Doe\ Doet
Roep\ Roept
Werp\ Werpt
Vang\ Vangt
Weeg\ Weegt
Beweeg\ Beweegt
Weet
Grêip\ Grêipt
Steek\ Steekt
Wreek\ Wreekt
Denk\ Denkt
Lees\ Leest
Zweer\ Zweert
Schrêif\ Schrêift
Spreek\ Spreekt
Schêin\ Schêint
Kêik\ Kêikt
Lêik\ Lêikt
Blêik\ Blêikt
Haut\ Haut
Koop\ Koopt
Weik af\ Weikt af
Blêif\ Blêift
Zoek\ Zoekt
Neem\ Neemt
Fluit
Vrêi\ Vrêit
Kom\ Komt
Zuig\ Zuigt
Trek\ Trekt
Help\ Helpt
Drêig\ Drêigt
Bedrieg\ Bedriegt
Strêik\ Strêikt
Lieg\ Liegt
Steel\ Steelt
Rêit\ Rêit
Sluip\ Sluipt
Kruip\ Kruipt
Zwem\ Zwemt
Vaar\ Vaart
Vlieg\ Vliegt
Yaag\ Yaagt
Weis\ Weist
Schiet
Berg\ Bergt
Slêip\ Slêipt
Splêit
Beit
Slêit
Verweit
Vermeit\ Vermeit
Lêit\ Lêit
Sprêit\ Sprêit
Giet
Schenk\ Schenkt
Zuipen\ Zuipt
Brei\ Breit
Druip\ Druipt
Snuit
Sluit
Spuit
Onthef\ Ontheft
Verhef\ Verheft
Zeik af\ Zeikt af

Zat\ Zaten
Lag\ Lagen
Liep\ Liepen
Stont\ Stonden
Hing\ Hingen
Viel\ Vielen
Sprong\ Sprongen
Blies\ Bliezen
At\ Aten
Dronk\ Dronken
Bood\ Boden
Gaf\ Gaven
Sliep\ Sliepen
Schiep\ Schiepen
Schrok\ Schrokken
Deet\ Deden
Riep\ Riepen
Wierp\ Wierpen
Ving\ Vingen
Woog\ Wogen
Bewoog\ Bewogen
Wist\ Wisten
Greep\ Grepen
Stak\ Staken
Wrak\ Wraken
Dacht\ Dachten
Las\ Lazen
Zwoor\ Zworen
Schreef\ Schreven
Sprak\ Spraken
Scheen\ Schenen
Keek\ Keken
Leek\ Leken
Bleek\ Bleken
Hield\ Hielden
Kocht
Week af\ Weken af
Bleef\ Bleven
Zocht\ Zochten
Nam\ namen
Floot\ Floten
Vree\ Vreeën
Kwam\ Kwamen
Zoog\ Zogen
Trok\ Trokken
Hielp\ Hielpen
Dreeg\ Dregen
Bedroog\ Bedrogen
Streek\ Streken
Loog\ Logen
Stal\ Stalen
Reed\ Reden
Sloop\ Slopen
Kroop\ Kropen
Zwom\ Zwommen
Voer\ Voeren
Vloog\ Vlogen
Yoeg\ Yoegen
Wees\ wezen
Schoot\ Schoten
Borg\ Borgen
Sleep\ Slepen
Spleet\ Spleten
Beet\ Beten
Sleet\ Sleten
Verweet\ Verweten
Vermeed\ Vermeden
Leed\ Leden
Spreed\ Spreden
Goot\ Goten
Schonk\ Schonken
Zoop\ Zopen
Bree\ Breeën
Droop\ Dropen
Snoot\ Snoten
Sloot\ Sloten
Spoot\ Spoten
Onthief\ Onthieven
Verhief\ Verhieven
Zeek af\ Zeken af

Gezeten
Gelegen
Gelopen
Gestaan
Gehangen
Gevallen
Gesprongen
Geblazen
Gegeten
Gedronken
Geboden
Gegeven
Geslapen
Geschapen
Geschrokken
Gedaan
Geroepen
Geworpen
Gevangen
Gewogen
Bewogen
Geweten
Gegrepen
Gestoken
Gewroken
Gedacht
Gelezen
Gezworen
Geschreven
Gesproken
Geschenen
Gekeken
Geleken
Gebleken
Gehauden
Gekocht
Afgeweken
Gebleven
Gezocht
Genomen
Gefloten
Gevreën
Gekomen
Gezogen
Getrokken
Geholpen
Gedregen
Bedrogen
Gestreken
Gelogen
Gestolen
Gereden
Geslopen
Gekropen
Gezwommen
Gevaren
Gevlogen
Gejaagt
Gewezen
Geschoten
Geborgen
Geslepen
Gespleten
Gebeten
Gesleten
Verweten
Vermeden
Geleden
Gesprêit
Gegoten
Geschonken
Gezopen
Gebreeën
Gedropen
Gesnoten
Gesloten
Gespoten
Ontheven
Verheven
Afgezeken

Sit
Lie
Walk
Stant
Hangs
Fall
Jump
Blow
Eat
Drink
Bid
Give
Sleep
Create
Scare
Do
Call
Throw
Catch
Weigh
Move
Know
Grab
Stab
Avenge
Think
Read
Swear
Write
Speak
Shine
Look
Look like
Turn out
Hold
Buy
Diverge
Keep on
Search
Take
Whistle
Freak
Come
Suck
Pull
Help
Threaten
Deceive
Iron
Lie
Steal
Drive
Sneak
Crawl
Swim
Sail
Fly
Hunt
Point
Shoot
Salvage
Sharpen
Cleave
Bite
Wear out
Reproach
Avoid
Suffer
Spread
Cast
Pour
Carouse
Knit
Drip
Blow your nose
Close
Squirt
Release
Elevate
Affront

Être asis
Être couché
Marcher
Être du bout
Hang
Tomber
Sauter
Coup
Manger
Boire
Faire une Anchère
Donner
Dormir
Créer
Avoir Peur
Faire
Envocer
Jeter
Attraper
Peser
Mouvoir
Savoir
Benne Preneuse
Poignarder
Vengeance
Penser
Lire
Jurer
Écrir
Parler
Briller
Regarder
Apparaître
Demouler
Tenir
Acheter
Diverger
Rester
Chercher
Prendre
Siffler
Faire l'amour
Venir
Sucer
Tirer
Aider
Menacer
Tricher
Fer
Mentir
Voler
Tour
Ramper
Crawl
Nager
Voiler
Voler
Chasser
Point
Tirer
A Ranger
Affiler
Fendre
Mordre
Porter
Reproch
Eviter
Souffrer
Propagation
Coulager
Verser
Riboter
Tricoter
Goutter
Moucher
Près
Jet
Soulager
Elever
Deposer


Rare Daatworen, met een zyuuwoor ervoor, worden verandert netzoals det Daatwoor zonder zyuuwoor, maar dan wort er geen GE- voorgeplakt, bêi
de woorreinsten: -ONT, -VER, -BE.
                     Nuttigbeel: Bezitten, Verblêiven, Behauden, Versprêiden, Behelpen, Ontweiken, en niet bêi Afweizen (Afgewezen), of Rontlopen (Rontgelopen).